LEOKADIA GOŁĘBIOWSKA
Arch. Akt Nowych w Warszawie
AKTA O WARTOŚCI TRWAŁEJ W NAJWYŻSZYCH ORGANACH • WŁADZY I ADMINISTRACJI PAŃSTWOWEJ
Tematem niniejszego referatu będzie omówienie akt powstałych w tych komórkach Rady Państwa i Urzędu Rady Ministrów, które powołane zostały do sprawowania bezpośredniej władzy zwierzchniej i nadzorczej nad radami narodowymi, natomiast pominięto tu materiały archiwalne wyprodukowane w pozostałych komórkach organizacyjnych, nie związanych z działalnością rad narodowych. Podstawą wyjściową dla rozważenia problemu akt o wartości trwałej będą twórcy zespołów, ich funkcje i zakres działania.
Przed powołaniem do życia Rady Państwa i Urzędu Rady Ministrów funkcjonowała na ziemiach Rzeczypospolitej powołana w roku 1943/44, jako podziemny ośrodek władzy mas ludowych, Krajowa Rada Narodowa, która była najwyższą reprezentacją narodu i władzą zwierzchnią rad narodowych. Podstawą prawną działania ówczesnych rad był przystosowany do ich działalności konspiracyjnej Statut Tymczasowy, a od 11 września 1944 r. Ustawa o organizacji i zakresie działania rad narodowych1. Krajowa Rada Narodowa ustalała podstawowe zasady i nadawała kierunek pracom rad narodowych poprzez uchwały, zarządzenia i przeprowadzane w terenie inspekcje. Mogła ona również rozwiązywać każdą radę narodową i jej organ wykonawczy, zawieszać lub wykluczać ]ej członków i uchylać w trybie nadzoru uchwały rad sprzeczne z Ustawą z dnia 11 września 1944 r. i z innymi obowiązującymi przepisami.
Kontynuatorem działalności Krajowej Rady Narodowej była wprowadzona Ustawą Konstytucyjną z dnia 19 II 1947 r. Rada Państwa2, działająca pod przewodnictwem Prezydenta, która objęła władzę zwierzchnią
1 Dz. U. 1946 r. Nr 3, póz. 26.
2 Dz. U. 1947 r. Nr 18, póz. 71.
9*
i nadzorczą w zakresie całego hierarchicznie zbudowanego systemu rad narodowych i innych organów władz terenowych.
Należy pamiętać, że w okresie od roku 1944 aż do roku 1950, rady nie były jedynymi organami w terenie, wyposażonymi w pełnię władzy. Obok nich działały jeszcze terenowe władze administracji ogólnej — wojewodowie, starostowie i niezespolone organa administracji skarbowej (izby skarbowe, urzędy skarbowe), szkolnej (kuratoria, inspektoraty) itd. Ponadto istniały organa samorządu wybieralnego (zarządy miejskie, gminne), zatwierdzane przez władze administracyjne państwowe.
Sejm Ustawodawczy przeprowadzając w marcu 1950 r. reformę terenowych organów władzy państwowej, powierzył Radzie Państwa i Radzie Ministrów ,,sprawowanie zwierzchniego nadzoru nad radami narodowymi jako terenowymi organami władzy ^państwowej".
W ramach ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Radzie Ministrów (od r. 1950— II Zespół, a od r. 1954/5 — Biuro do Spraw Prezydiów Rad Narodowych) przysługuje prawo i obowiązek nadzoru nad pracami prezydiów i wydziałów rad narodowych, w zagadnieniach dotyczących podziału terytorialnego państwa dla celów administracyjnych, wymiaru i poboru danin publicznych, resortu rolnictwa, leśnictwa, budownictwa miast i osiedli, zdrowia, pracy i opieki społecznej, oświaty, kultury i innych. Ponadto Urząd Rady Ministrów prowadził szeroką akcję instruktażu i szkolenia personelu rad narodowych drogą organizowania narad, odpraw i kursów szkoleniowych.
Jak wynika z powyższego, część kompetencji Rady Państwa przeszła do Urzędu Rady Ministrów. Zwolniło to Radę Państwa od funkcji bieżącego nadzoru nad terenowymi organami zarządzającymi i wykonawczymi i pozostawiło jej charakter organu zwierzchniego nadzoru nad systemem rad narodowych zgodnie z zasadą centralizmu demokratycznego.
Zmiany, jakie zaszły od r. 1944 w organizacji administracji pańs+wa na szczeblu najwyższym, przedstawiono tu w dużym skrócie schematycznym. Oczywiście, że dla przeprowadzenia wszechstronnej oceny wartości akt znajomość ich potrzebna jest w dużo szerszym zakresie.
•Przechodząc z kolei do samych akt, należy pamiętać, że w Archiwum Rady Państwa znajdują się zarówno akta Krajowej Rady Narodowej z lat 1944—47, jak i akta samej Rady Państwa do r. 1952. Po r. 1952 akta znaleźć można w registraturze Biura do Spraw Rad Narodowych.
Akta te prowadzone były do r. 1954 systemem dziennikowym, następnie bezdziennikowym, bez obowiązującego wykazu akt. Natomiast dla bieżącej pracy kancelaria posługuje się spisem haseł, według których określa się tytuły teczek.
Składnica akt Urzędu Rady Ministrów posiada akta II Zespołu od r. 1950 (czerwiec) do r. 1954. W r. 1954/55 II Zespół przemianowano na
Biuro do Spraw Prezydiów Rad Narodowych. Akta Biura znajdują się jeszcze w Wydziałach, spisy zdawczo-odbiorcze sporządzone są komórkami stosownie do obowiązującego, szczegółowego podziału czynności w Urzędzie Rady Ministrów wydanego w postaci Zarządzenia Szefa Urzędu Rady Ministrów.
Po r. 1954, po przejściu na system kancelaryjny bezdziennikowy każdy z wydziałów Biura do Spraw Prezydiów Rad Narodowych przechowuje akta w teczkach zakładanych według wykazów akt dla danego wydziału. Wykazy akt opracowywane są corocznie z dostosowaniem do ewentualnych nowych zadań wydziału.
Sprawami rad narodowych zajmowały się w Zespole TI — Biuro Organizacyjne z odpowiednimi wydziałami, Biuro Kadr i Szkolenia, Biuro Społeczno-Administracyjne, Samodzielny Wydział Ogólny i Biuro Wojskowe. Akt Biura Społeczno-Administracyjnego składnica nie posiada* Zostały one przekazane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych.
Pierwszym kryterium, które winno być zastosowane przy ocenie wartości powyższych akt, jest nowa, odmienna treść społeczna aparatu państwa ludowego i odmienna struktura organów władzy państwowej, drugim — szczebel hierarchiczny urzędów,' z których pochodzą akta. W związku z powyższym, ocena akt winna iść przede wszystkim w kierunku zachowania materiałów, mających podstawowe znaczenie dla udokumentowania przeobrażeń społecznych zachodzących w kraju, oraz dla historii procesu formowania się i utrwalania ośrodka władzy ludowej, będącej najwyższą reprezentacją narodu i najwyższym organem Państwa Polskiego.
Rzecz jasna, że im gruntownie j sza będzie analiza zadań i roli Krajowej Rady Narodowej, następnie Rady Państwa i Urzędu Rady Ministrów, jako ośrodków dyspozycyjnych, koordynujących i czuwających nad prawidłowością funkcjonowania rad narodowych i ich pracą, tym łatwiej" będzie ustalić materiał aktowy o wartości historycznej.
Selekcja materiału winna więc być tak przeprowadzana, by pozostawione akta mogły dostarczyć danych do pełnej oceny podstawowych zjawisk. Historyk sięgający po te archiwalia musi w nich znaleźć materiał do poznania zarówno techniki działania aparatu państwowego, ;ak i do zjawisk, które wiążą się w obraz procesu historycznego. Oczywiście, że znaleźć się tu muszą nie tylko akta dające obraz pozytywnego działania ubiegłego okresu, ale i takie, które mówią o niedociągnięciach w funkcjonowaniu aparatu państwowego.
Archiwalia urzędów, które były inicjatorem i twórcą norm prawnych i ich interpretatorem, w większości przypadków są jedynym i niepowtarzalnym źródłem informującym. W omawianych tu urzędach na plan pierwszy wysuną się niewątpliwie wszelkie protokoły i uchwały Krajowej Rady Narodowej, Komisji Rad Narodowych, Rady Państwa, Prezydium Rządu, Prezydium Rady Ministrów oraz załączniki do nich w postaci dekretów, zarządzeń wraz z pełnym materiałem roboczym, na który złożą się kolejne redakcje projektów, zmiany w nich i. uzgodnienia, dokonywane z właściwymi resortami. Słuszna zasada archiwistyki, która nakazuje pozostawianie projektów uchwał względnie dekretów z zachowaniem całej drogi, jaką projekt przebył, znajduje w pełni zastosowanie do tych właśnie archiwaliów. Historyka bowiem będą interesowały warunki, w jakich dana ustawa powstała.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, należy do grupy akt o wartości zasadniczej zaliczyć akta powstałe w centralnym urzędzie na skutek przesłanych do zaopiniowania wniosków resortowych. Składać się na nie będzie w głównej mierze korespondencja uzgadniająca, wyjaśniająca, propozycja poprawek, zmian itp.
Należą tu również wnioski rad narodowych, skierowane wraz z załącznikami do Rady Państwa lub Urzędu Rady Ministrów jako do najwyż-
instancji zatwierdzającej w zakresie przysługujących jej uprawnień. Decyzje wychodzące z/instancji najwyższych oparte na tych wnioskach, się bądź prawomocnymi zarządzeniami bądź też uzasadniają sta-negatywne. Rozpatrując ten rodzaj akt należy wziąć pod uwagę w toku instancji. Akta będą powtarzać się w instancjach — i najwyższej. Tak więc np. wniosek w zakresie ustalenia granicy administracyjnej danej miejscowości będzie miał jako załączniki szczegółową i dokładną dokumentację terenową. Należy przeto powziąć najwłaściwszą decyzję, w której instancji ten typ akt należy zachować.
Osobną grupę akt trwałych stanowią materiały typu normatywno-organizacyjnego, tj. takie, które dotyczą organizacji, reorganizacji, likwidacji komórek rad narodowych, organizacji pracy rad narodowych, wytyczne w sprawie zakresu działania w zakresie ich. uprawnień, korespondencja typu normującego, rozstrzygającego lub polecającego akcję w terenie. Są to, jeśli chodzi o rodzaj akt, kierowane w teren zarządzenia, okólniki, pisma okólne, instrukcje, wytyczne itp.
Sprawy wynikające ze współdziałania w terenie z innymi organami władzy państwowej np. z Najwyższą Izbą Kontroli, Milicją Obywatelską i organizacjami społecznymi, jak np. „Samopomoc Chłopska" itp., znajdą odbicie^ na szczeblu najwyższym w serii akt pod postacią ogólnych dyrektyw. Wreszcie — wpływające zażalenia, doniesienia, skargi, z reguły zmuszające urząd do ustosunkowania się do nich, powodują akcję kontroli, rewizji i zajęcia stanowiska. Ta ważna sfera czynności znajduje' wyraz w korespondencji.
Dalszą grupę stanowią akta spraw finansowo-budżetowych rad narodowych. Występują one jako-akta finansów terytorialnych, podatku grun-
towego i innych w formie projektów, wytycznych, uzasadnień do zmian, uzgodnień stanowisk itp. Do grupy tej należy też zaliczyć akta dotyczące opinii, uwag resortów do budżetów wojewódzkich rad narodowych oraz akta zatwierdzenia tych budżetów. Należy tu zaznaczyć, że materiały te kończą się na r. 1950, ponieważ zatwierdzanie budżetów rad narodowych przeszło w tym czasie do zakresu działania Ministerstwa Finansów. W gestii Rady Państwa i Urzędu Rady Ministrów pozostało tylko opiniowanie spraw finansowych, podatkowych wojewódzkich rad narodowych oraz terenowych planów gospodarczych z zakresu inwestycji i budżetów.
Poważną grupę akt centralnych tworzą archiwalia komórek kadr i szkolenia. Znaczenie zasadnicze wśród nich posiadają zarządzenia i przepisy w zakresie polityki personalnej, zarządzenia wysyłane w teren, projekty aktów normatywnych dotyczące organizacji komórek kadrowych rad narodowych, sprawozdania z wykonanych zarządzeń.
Ciekawego i zasługującego na przechowanie materiału porównawczego dostarczą opracowania analityczne i statystyczne w zakresie zagadnień ruchu służbowego pracowników prezydiów rad narodowych, awansów ze szczebla pracowników fizycznych do średniego aparatu referendarskiego, z referendarskiego do kierowniczego, opracowania zbiorcze dotyczące składu personalnego prezydiów rad narodowych, składu rad i ich organów, stanu zatrudnienia pracowników umysłowych prezydiów rad według wieku, stażu pracy, komórek organizacyjnych, pochodzenia socjalnego, wykształcenia, przynaleźmości partyjnej itd. Część tych materiałów znajduje odbicie w formie powielonej. Całość materiałów kadr i szkolenia uzupełniają akta dotyczące zmiany uposażeń pracowników rad i organów wykonawczych oraz akta dotyczące akcji szkolenia.
Systematyczne i doraźne szkolenie przewodniczących, sekretarzy, członków prezydiów rad narodowych, pracowników administracji terenowej ogólnej, administracji resortowej centralnej i terenowej, przeprowadzane we własnych ośrodkach w Warszawie i w terenie, jak również nadzór i koordynacja akcji szkolenia pracowników administracji resortowej, znajduje swój wyraz w materiale zawierającym programy szkolenia, plany zajęć, uwagi do planów, protokoły konferencji, ogólne wytyczne, sprawozdania oraz protokoły odpraw personelu kierowniczego podległych urzędów.         '
Przeprowadzane w terenie przez specjalny aparat pracowniczy Rady Państwa i Urząd Rady Ministrów inspekcje, kontrole, wizytacje (stałe oraz doraźne, jako konkretne akcje polecone z urzędu lub wynikłe z potrzeb terenu), udział w sesjach, w naradach i odprawach rad narodowych — znajdują odbicie w aktach w postaci niepowtarzalnej i dlatego stanowią również cenny materiał dla badacza.
Akta zespołu instruktorów są najlepszym przykładem powiązania organów władzy państwowej z terenem i jego potrzebami.
Ostatni rodzaj akt urzędów centralnych, to przychodzące z podległego terenu plany, sprawozdania oraz właściwe dla tych urzędowy protokoły posiedzeń prezydiów i sesji wojewódzkich rad narodowych wraz z uchwałami. Materiał ten ma charakter i znaczenie wybitnie lokalne. W Radzie Państwa i Radzie Ministrów spełnia on rolę bieżąco-użytkową. W przy-
niewłaściwie podjętej uchwały przez wojewódzką radę narodową. gdy stwierdzi to inspektor w sporządzonej notatce dla swoich władz zwierzchnich, członek Rady Państwa może zażądać tekstu owej uchwały. Zostaje ona wówczas dołączona do notatki inspektora. Jednak na ogół zarówno plany jak i protokoły leżą całymi rocznikami niewykorzystywane. Jako materiał powtarzalny, ważny 'jedynie w organach terenowych, po upływie mniej więcej 10—15 lat może ulec wybrakowaniu. Sprawoz-Wojewódzkiej Rady Narodowej wśród akt Rady Państwa i Rady nie ma również zasadniczego znaczenia i można ją wybrako-bardziej, że inne materiały aktowe (zespoły inspektorów), o których była mowa poprzednio, wnoszą dużo więcej wiadomości o prą-rad. Z reguły wszystkie istotne sprawy terenu godne uwagi mają w notatkach sporządzanych przez inspektorów lub innych prą-
Urzędu Rady Ministrów.
znam stanu składnic wojewódzkich rad narodowych i procentu zachowanych w nich akt. Wobec jednak nieumiejętnej oceny akt, co zdarza się i na szczeblu wyższych urzędów, archiwalia terenowe z najwcześniejszego okresu mogły ulec zniszczeniu. Słuszne będzie przeto pozostawienie w zespole akt Rady Państwa sprawozdań wojewódzkich rad narodowych oraz protokołów posiedzeń do roku 1950 lub nawet późniejszych. Kwestia ta będzie wymagała specjalnego i dokładnego zbadania.
Poza omówionymi wyżej grupami akt mogą znaleźć się jeszcze i inne o dużej wadze i znaczeniu, np. nie wynikające z codziennych prac urzędu. Będą to akta wewnętrznych lub międzyresortowych komisji, komitetów lub rad, powołanych do wykonania określonych prac. Po wypełnieniu swych zadań ulegają one rozwiązaniu, akta zaś pozostają w komórce organizacyjnej, przy której działały.
Wśród akt spraw powstałych z inicjatywy pochodzącej z zewnątrz należy przeprowadzać ocenę indywidualną.
Tytuł teczki, tytuł wykazu akt niejednokrotnie nie ma pokrycia w aktach. Pod obiecującymi tytułami występują sprawy zupełnie błahe, nieistotne. Akta takie po przeanalizowaniu można bez szkody dla historii zakwalifikować do zniszczenia. Sporo kłopotu przysparzają również akta prowadzone i przechowywane w układzie numerów wpływu dziennika.